แม้ "โคราช" จะเป็นเมืองหน้าด่านสู่ภาคอีสาน แต่ในความเป็นจริง ประชากรกลุ่มดั้งเดิมของโคราชคือกลุ่มไทสยาม (ไทเบิ้ง) อย่างไรก็ตาม กลุ่มชาติพันธุ์ที่มีจำนวนประชากรมากเป็นอันดับสองและมีบทบาทสำคัญในการสร้างสีสันทางวัฒนธรรมในพื้นที่จังหวัดนครราชสีมาคือ "กลุ่มไทอีสาน" หรือที่มักเรียกกันว่า ลาวเวียง หรือ ไทยลาว
1. ประวัติศาสตร์และการอพยพตั้งถิ่นฐาน
การเข้ามาตั้งถิ่นฐานของชาวไทอีสานในพื้นที่โคราชนั้น ไม่ได้เกิดขึ้นพร้อมกับการตั้งเมืองโคราชในสมัยอยุธยา แต่เกิดขึ้นในภายหลังผ่านเหตุการณ์สำคัญทางประวัติศาสตร์หลายระลอก ดังนี้:
• ยุคต้นกรุงรัตนโกสินทร์ (รัชกาลที่ 1 - รัชกาลที่ 3): ถือเป็นช่วงเวลาที่มีการอพยพครั้งใหญ่ที่สุด สาเหตุหลักมาจากสงครามและการกวาดต้อนผู้คนจากฝั่งซ้ายแม่น้ำโขง (เวียงจันทน์และหัวเมืองลาวต่างๆ) โดยเฉพาะในสมัยรัชกาลที่ 3 ภายหลังเสร็จสิ้น "กบฏเจ้าอนุวงศ์" มีการเทครัวชาวลาวเวียงจันทน์และกลุ่มไทยลาวจากภาคอีสานตอนบน ให้ลงมาตั้งถิ่นฐานในบริเวณหัวเมืองชั้นใน รวมถึงพื้นที่รอบนอกของเมืองนครราชสีมา เพื่อลดความหนาแน่นและป้องกันการซ่องสุมกำลังในพื้นที่เดิม
• การอพยพเพื่อหาที่ทำกิน (ยุคหลัง): ในยุคต่อมา เมื่อบ้านเมืองสงบสุข ชาวไทอีสานจากจังหวัดใกล้เคียง (เช่น ขอนแก่น, มหาสารคาม, ร้อยเอ็ด) ได้ทยอยอพยพเข้ามาจับจองพื้นที่ทำกินในเขตจังหวัดนครราชสีมาอย่างต่อเนื่อง โดยเฉพาะในพื้นที่ราบที่เหมาะแก่การทำนา
2. อัตลักษณ์ทางภาษา
• ภาษาที่ใช้: กลุ่มไทอีสานในโคราชใช้ "ภาษาถิ่นอีสาน" หรือภาษาลาว ในการสื่อสารในชีวิตประจำวัน ซึ่งแตกต่างจากภาษาโคราช (ซึ่งมีรากมาจากภาษาไทยภาคกลาง) อย่างสิ้นเชิง
• ความหลากหลายของสำเนียง: สำเนียงภาษาอีสานในโคราชมีความหลากหลาย ขึ้นอยู่กับว่าบรรพบุรุษอพยพมาจากถิ่นใด เช่น กลุ่มที่มาจากเวียงจันทน์ (ลาวเวียง) สำเนียงจะมีความนุ่มนวล ในขณะที่กลุ่มที่มาจากอีสานตอนกลางหรือตอนบน สำเนียงก็จะแตกต่างออกไป
• การผสมผสานในปัจจุบัน: ปัจจุบัน คนรุ่นใหม่ในกลุ่มนี้สามารถสื่อสารได้ทั้งภาษาอีสาน ภาษากลาง และหลายคนก็เข้าใจหรือพูดภาษาโคราชได้ด้วย เกิดเป็นวัฒนธรรมทางภาษาที่ผสมกลมกลืนกัน
3. วิถีชีวิตและวัฒนธรรมประเพณี
ชาวไทอีสานยังคงยึดมั่นในขนบธรรมเนียมประเพณีที่สืบทอดมาจากบรรพบุรุษอย่างเคร่งครัด โดยมีแกนหลักคือ "ฮีตสิบสอง คองสิบสี่" (ประเพณี 12 เดือน และจารีต 14 ประการ)
• บุญผะเหวด (บุญเดือนสี่): งานบุญใหญ่ประจำปีที่มีการเทศน์มหาชาติ
• บุญบั้งไฟ (บุญเดือนหก): ประเพณีขอฝนก่อนฤดูทำนา เพื่อให้พญาแถนประทานฝนให้ตกต้องตามฤดูกาล
• บุญข้าวประดับดินและบุญข้าวสาก: การทำบุญอุทิศส่วนกุศลให้แก่บรรพบุรุษที่ล่วงลับ
• ศิลปะการแสดง: มีความบันเทิงที่เป็นเอกลักษณ์ เช่น หมอลำ (หมอลำกลอน, หมอลำซิ่ง), การเป่าแคน, โปงลาง ซึ่งแตกต่างจาก "เพลงโคราช" ของชาวไทเบิ้งอย่างชัดเจน
4. วัฒนธรรมอาหารการกิน
อาหารของกลุ่มไทอีสานเป็นสิ่งที่สะท้อนอัตลักษณ์ได้ชัดเจนที่สุด และได้รับความนิยมอย่างแพร่หลายไปทั่วประเทศ
• ข้าวเหนียว: เป็นอาหารหลักในทุกมื้อ (ต่างจากไทโคราชที่แต่เดิมนิยมบริโภคข้าวเจ้าเป็นหลัก)
• ปลาร้า (ปลาแดก): เครื่องปรุงรสที่เป็นจิตวิญญาณของอาหารอีสาน ขาดไม่ได้ในส้มตำลาว แกงอ่อม หรือน้ำพริกต่างๆ
• เมนูยอดนิยม: ส้มตำ (ตำลาว), ลาบ, ก้อย, น้ำตก, ซุปหน่อไม้, แกงอ่อม, และการบริโภคพืชผักพื้นบ้านที่หาได้ตามหัวไร่ปลายนาและป่าชุมชน
5. สถาปัตยกรรมและที่อยู่อาศัย
• เฮือนอีสาน (เรือนอีสาน): ในอดีตมักปลูกเรือนไม้ใต้ถุนสูง โครงสร้างเรียบง่าย หลังคาทรงจั่วหรือทรงปั้นหยา มีพื้นที่ "ชาน" กว้างสำหรับทำกิจกรรม นิยมหันหน้าเรือนไปทางทิศตะวันออกหรือทิศใต้
• ใต้ถุนเรือนมักใช้เป็นที่เก็บเครื่องมือทางการเกษตร ตั้งหูกทอผ้า หรือเลี้ยงสัตว์ (ปัจจุบันมีการปรับเปลี่ยนไปตามยุคสมัย)
6. ความเชื่อและศาสนา
• นับถือ พระพุทธศาสนาเถรวาท อย่างเคร่งครัด วัดเป็นศูนย์กลางของชุมชน ทั้งในด้านจิตใจและการจัดงานบุญประเพณี
• การนับถือผี: ยังคงมีการผสมผสานความเชื่อเรื่องผีเข้ากับพุทธศาสนาอย่างกลมกลืน เช่น
o ผีปู่ตา หรือ ดอนปู่ตา: ศาลปู่ตาประจำหมู่บ้าน เป็นที่สถิตของผีบรรพบุรุษที่คอยคุ้มครองคนในหมู่บ้าน
o ผีตาแฮก: ผีคุ้มครองไร่นา ต้องมีการเซ่นไหว้ก่อนเริ่มลงมือทำนาเพื่อให้ได้ผลผลิตดี
7. การกระจายตัวในพื้นที่นครราชสีมา
กลุ่มไทอีสานมักจะตั้งถิ่นฐานอยู่เป็นกลุ่มก้อน ในลักษณะของหมู่บ้านหรือชุมชนขนาดใหญ่ โดยกระจายตัวอยู่อย่างหนาแน่นใน "พื้นที่ตอนเหนือและตะวันออก" ของจังหวัดนครราชสีมา ซึ่งเป็นพื้นที่ที่มีอาณาเขตติดต่อกับจังหวัดในภาคอีสานอื่นๆ เช่น ชัยภูมิ, ขอนแก่น, บุรีรัมย์ อำเภอที่มีชาวไทอีสานอาศัยอยู่หนาแน่น ได้แก่:
1. อ.บัวใหญ่
2. อ.ประทาย
3. อ.ชุมพวง
4. อ.บัวลาย
5. อ.สีดา
6. อ.แก้งสนามนาง
7. อ.เมืองยาง
8. อ.ลำทะเมนชัย
9. นอกจากนี้ยังมีปะปนอยู่ในบางส่วนของ อ.สีคิ้ว, อ.สูงเนิน, และ อ.ปากช่อง (โดยเฉพาะกลุ่มที่มาทำงานหรือตั้งถิ่นฐานในยุคหลัง)
ด้วยประวัติศาสตร์อันยาวนานและการดำรงรักษาวิถีชีวิตอันเข้มแข็ง กลุ่มไทอีสานจึงเป็นส่วนสำคัญที่ทำให้ "โคราช" กลายเป็นเมืองที่มีเสน่ห์จากการผสมผสานทางวัฒนธรรมที่ลงตัว